De vorming van een polyglot

(De spookstudent en de taal van de imperia)

Saturnino Ximénez presenteerde zich aan de wereld als een man van immense eruditie — een geleerde die in staat was om over archeologie te debatteren in de ruïnes van Efeze of over Russische literatuur in de salons van Sint-Petersburg. Een forensische analyse van zijn educatieve achtergrond onthult echter een terugkerend patroon van verdichting. De “Professor” Ximénez was grotendeels een zelfbedachte creatie; een man die de collegezalen meed om zich te vormen in de bibliotheek van de wereld, maar zich niettemin gedwongen voelde een stamboom te veinzen die paste bij zijn intellect.

De Menorcaanse basis: De geest in het klaslokaal

In zijn latere correspondentie beweerde Saturnino dat hij, na zijn vroege jeugd in Barcelona te hebben doorgebracht, naar Mahón terugkeerde om zijn middelbare schoolopleiding af te ronden aan het instituut in het Convento de San Francisco. Hij verstrekte specifieke, nostalgische details: de schaduw van de kloostergangen, zijn leraar Latijn Vicente Sastre en het godsdienstonderwijs van de franciscaanse redenaar pater Ramón Teixidor.

De archieven vertellen echter een ander verhaal. Een onderzoek in de registers van het instituut tussen 1864 en 1872 onthult een aanzienlijke leegte. Er is geen studentendossier voor Saturnino Jiménez Enrich, noch verschijnt zijn naam in enige examenregisters. Hoewel hij ongetwijfeld de intellectuele atmosfeer van Menorca in zich opzoog — waarschijnlijk onder de informele begeleiding van figuren als José Hospitaler — lijkt zijn formele inschrijving een fictie. Hij was een spookstudent, die het curriculum absorbeerde zonder zich ooit te onderwerpen aan de bureaucratie van het cijferlijstje.

De onzichtbare universitaire carrière

Dit patroon van onverifieerbaar onderwijs volgde hem tot in zijn volwassenheid. Ximénez beweerde herhaaldelijk te hebben gestudeerd aan de universiteiten van Barcelona, Madrid, Parijs, Berlijn en Leipzig. Onderzoek in de historische archieven van de Universiteit van Barcelona heeft echter geen enkele inschrijving of studentendossier opgeleverd.

Zijn band met Leipzig is bijzonder illustratief voor zijn talent voor zelfmythologisering. Hij beweerde tien jaar in de stad te hebben doorgebracht als directeur van een tijdschrift. De historische feiten tonen aan dat hij inderdaad in 1882 in Leipzig was als redacteur van de Revista germánica de literatura, artes y ciencia. Hij verschijnt echter alleen als redacteur in de eerste twee nummers. Tegen het eind van 1882 was hij alweer terug in Madrid. De tien jaar waren in werkelijkheid minder dan een jaar. Hij had geleerd dat in de 19e eeuw een goed geplaatste leugen over een Duitse opleiding evenveel waard was als een echte graad.

De ware polyglot: Een begaafdheid als wapen

Ondanks de waarschijnlijk frauduleuze diploma’s bezat Ximénez een talenarsenaal waar weinig universitair afgestudeerden aan konden tippen. Hij sprak talen niet alleen; hij opereerde erin en gebruikte ze als instrumenten voor sociale en politieke infiltratie.

De Russische prestatie: Tijdens zijn verblijf in Rusland beheerste hij de taal goed genoeg om voor de krant Novoye Vremya te schrijven. Hij wordt erkend als de eerste vertaler van Anton Tsjechov naar het Spaans, met de publicatie van De kersentuin (El jardín de los cerezos) in 1920. Tsjechov vertalen betekent de ziel van een taal begrijpen; Saturnino beheerste beide.

• De Sefardische connectie: Tijdens zijn reizen op de Balkan (1877–1878) raakte hij gefascineerd door de Sefardische Joden van Thessaloniki. Hij herkende dat zij een Spaans spraken “van Cervantes” en hij verzamelde nauwgezet een vocabulaire van hun archaïsmen en liederen. Later pleitte hij voor een Sefardisch congres in Toledo — een zet die evenzeer over geopolitieke soft power ging als over taalkunde.
• De Ottomaanse codes: Zijn tijd in Constantinopel en Griekenland stelde hem in staat om zowel Grieks als Turks te hanteren. Hij leidde een Frans-Turkse krant, Le Courrier Européen, en schreef het erudiete Asia Minor in Ruins op basis van een diepgaande kennis van de Griekse geschiedenis.
• Het Duitse schandaal: Zijn vaardigheid in het Duits stelde hem in staat om in 1885 voor de Deutsche Kolonial Zeitung te werken, een rol die hem in het hart van de diplomatieke crisis rond de “Affaire Giménez” plaatste.

Statusbeoordeling

Saturnino Ximénez was een self-made intellectueel in de meest letterlijke zin. Omdat hij het geduld miste voor de trage gang van het institutionele leren, gebruikte hij een ongewoon scherp geheugen en vraatzuchtige leesgewonten om een schijn van academische autoriteit op te bouwen.

Hoewel zijn beweringen over formele graden frauduleus waren, was zijn functionele kennis overweldigend authentiek. Hij was een man die over de Ilias kon discussiëren in het oorspronkelijke Grieks, wapendeals sloot in het Arabisch, en Russisch theater kon vertalen voor een Spaans publiek — een praktijkopleiding die niet in een klaslokaal werd gevormd, maar in de overgang tussen oorlogsgebieden en diplomatieke missies. Hij beweerde dat in een wereld van afbrokkelende imperia een diploma slechts papier is, maar de vaardigheid om de taal van de vijand te spreken ware macht betekent.