Het verhaal vinden (Deel 2)

De schaamtevrees en de doorbraak van 1874

Ruim tien jaar lang was mijn startup een tijdvreter die de map “Saturnino Ximénez” begroef onder lagen van ijle, constante ruis — die knagende existentiële onrust die onlosmakelijk verbonden is met het ondernemerschap.

Maar toen de stad tot rust kwam voor de feestdagen, in de plotselinge, dichte stilte van Saigon tijdens Tet 2025, keerden de geesten van jaren aan gefragmenteerde obsessie terug: het zesjarige meisje dat haar klasgenoten dwong haar ring te kussen in de hoop op een Russische adeltitel; de tiener die zakte voor Russisch 101; en de IT-professional die haar voorvader decennialang had gebruikt als proefkonijn voor zoekmachines.

Toen ik er eindelijk voor ging zitten om de Saturnino Ximénez-map op mijn laptop te openen, voelde het als een weerzien met een oude vriend. Maar wel een vriend die me in het verleden grote angst had ingeboezemd.

Als vrouw geboren in 1973 was mijn eerste serieuze confrontatie met Saturnino’s eigen proza onthutsend. Ik sloeg zijn magnum opus open, Asia Minor in Ruins, en bij Hoofdstuk II, “De Olympus”, stuitte ik op een muur van taal die voor mijn generatie uitsluitend verbonden is met het Derde Rijk en de Holocaust.

“De Arische opmars naar het westen vanaf het hoogplateau van Frygië daalde snel af naar de kusten van de Egeïsche Zee…”

Mijn overgrootvader termen zien gebruiken als “Arische volkeren”, “Arische expansie” en hem zien debatteren over de zuiverheid van rassen, riep een instinctieve vrees bij me op.

Ik was bang dat de “man van de 25.000 boeken” een ideologische wegbereider was van het nationaalsocialisme; dat zijn obsessie met de “strijd van Azië tegen Europa” een manifest van raciale superioriteit was.

Ik vreesde dat ik een erfenis van intellectuele schande aan het blootleggen was.

De muur van de context

Deze beklemming bleef niet beperkt tot zijn magnum opus. Zijn pamflet Kurds & Armenians was voor mij even ondoorgrondelijk; ik beschikte simpelweg niet over de context om te kunnen beoordelen of wat hij schreef aanstootgevend was of juist verlicht. Zijn andere werken — Anales de la Cruz Roja, Memorias de la Pacificación en España en el África Septentrional — waren taai, academisch en schijnbaar ontoegankelijk.

Ik besefte dat als ik de man ooit wilde begrijpen, ik me eerst zou moeten verdiepen in het volledige geopolitieke toneel van de 19e eeuw. Het voelde als een titanenklus, een die het laten varen van elk romanidee rechtvaardigde. Toch verzamelde ik de daaropvolgende tien jaar, terwijl ik een bedrijf opbouwde in Vietnam en mijn hoofd boven water hield, onbewust flarden context. Ik vergaarde brokstukken geschiedenis zoals ik archiefstukken en boeken had verzameld, wachtend op het moment dat ik de mentale ruimte zou hebben om ze te synthetiseren.

Het raadsel versus het manifest

Tegen de tijd dat de stilte van het Vietnamese Nieuwjaar van 2025 aanbrak, was mijn perspectief gekanteld. Door die jaren van stapsgewijs leren begreep ik dat Saturnino “Arisch” gebruikte in de academische betekenis die in de 19e eeuw gangbaar was: als synoniem voor wat we nu “Indo-Europees” noemen.

Hij probeerde niet de superioriteit van een Herrenvolk te bewijzen; hij probeerde een historisch raadsel op te lossen. Hij wilde weten hoe het “Helleense genie” in het Middellandse Zeegebied terecht was gekomen. Hij traceerde de migratie van ideeën, talen en culturen over de hoogvlaktes van de geschiedenis.

Plotseling klonk het niet meer als een manifest; het klonk als het soort verhaal dat ik wilde vertellen — een mysterie over onze oorsprong waar elke schrijver van historische fictie jaloers op zou zijn.

Het dilemma van de fictie: Europa, de toekomst of een geest?

Maar de feiten kennen was niet genoeg; ik voelde me verlamd door de ethiek van het fictionaliseren. Ik bevond me in een staat van intellectuele duizeligheid: hoe kon ik de werkelijke man scheiden van het personage in mijn verhaal? En belangrijker nog: hoe kon ik zijn nagedachtenis voor mijn nichtjes beschermen? Ik wilde dat zij hun betovergrootvader zouden kennen in al zijn briljante facetten, maar ik vreesde dat ik hem, door hem in een thriller te verweven, per ongeluk zou wissen en zou vervangen door een fictieve geest.

De setting vormde een volgend obstakel. Ik had jarenlang de details van het 19e-eeuwse Europa geabsorbeerd, maar ik voelde totaal geen bezieling om erover te schrijven. Het voelde te statisch, te droog; als een museum waar ik niets mocht aanraken. Ook was ik niet geïnteresseerd in het projecteren van Saturnino in een hedendaagse of toekomstige setting. Hedendaagse fictie is simpelweg niet mijn genre; ik had het gewicht van het verleden nodig, maar het moest levend, gevaarlijk en onontdekt aanvoelen.

Toen de vakantie ten einde liep, was ik bereid mijn nederlaag toe te geven. De dagelijkse sleur van de startup wachtte op me, en ik had nog steeds geen setting, geen strategie en geen stem gevonden. Ik voelde me als een vermoeide rechercheur aan het einde van een cold case: iemand die tien jaar lang een geest heeft nagejaagd die weigert te spreken.

De laatste blik: De doorbraak van 1874

Net als die teleurgestelde rechercheur die de opdracht heeft gekregen het dossier te sluiten, besloot ik de map nog één laatste keer te openen. Het was een louter sentimenteel gebaar — een laatste blik voordat ik dit idee voorgoed te rusten zou leggen.

Ik klikte door de bestanden van 1874. Mijn oog viel op het voorwoord van Saturnino’s memoires over Cartagena, expliciet ondertekend en gedateerd op “Oran, 1874”. Het was zijn eigen handschrift, zijn eigen claim op een romantische, tragische ballingschap in Noord-Afrika. Ik keerde terug naar het nauwgezette onderzoek van María José Vilar, waarin zij de wetenschappelijke argumenten voor zijn verblijf in Algerije uiteenzette.

En toen zag ik de kop van het tijdschrift uit Barcelona, La Neutralidad, gedateerd slechts enkele maanden na het einde van de rebellie, waarop hij werd vermeld als administrateur aan de Calle del Hospital 36 in Barcelona.

Op dat moment werd Saturnino’s talent als “Mythe Maker” mijn redding. Ik zag de tegenstrijdigheid — de prachtige, gedocumenteerde onmogelijkheid dat hij op twee plaatsen tegelijk was.

Dat was de hefboom die ik nodig had. Als de geschiedenis zelf al versnipperd was, dan was de “Brandmuur” geen verraad aan de feiten; het was een verlengstuk van Saturnino’s eigen talent voor ambiguïteit.

Als hij tegelijkertijd een vluchteling in Afrika en een directeur in Catalonië kon zijn, dan kon hij overal zijn.

Hij kon in Manilla zijn. Hij kon een journalist zijn op zoek naar verlossing. Hij kon een man van 25.000 boeken zijn, verdwaald in een kolonie van censoren en revolutionairen.

Een pad, gesmeed in het vuur van de opstand van Cartagena en slingerend door het onzekere zand van de vluchtelingenkampen in Oran, begon zich af te tekenen. De weg naar Manilla — en naar Het Mariquina Manuscript — lag eindelijk open.